श्रींच्या समाधीची स्थापना

मार्गशीर्ष वद्य दशमी शके १८३५ (२२ डिसेंबर १९१३) यादिवशी, श्रीमहाराजांनी भौतिक देहाचा त्याग केला. सध्या समाधीचे आवार म्हणून जे दिसते त्या ठिकाणी त्या काळी श्रींची गोशाळा व गायींची देखभाल करणारे ‘गायमास्तर’ अभ्यंकर यांची राहण्याची झोपडी, या दोन कच्च्या वास्तू आणि गायींसाठी लागणाऱ्या गवताच्या गंजी, याशिवाय काहीही नव्हते. देह ठेवण्याच्या आदल्या दिवशी संध्याकाळी तेथे जाऊन आपल्या सर्व गायींच्या पाठीवर आपला मायेचा हात फिरवून, श्रीमहाराज म्हणाले, “मी थोडा वेळ इथे बसतो.” लगेच कोणीतरी पुढे होऊन ती जागा झाडून स्वच्छ केली आणि श्रींसाठी एक खुर्ची मांडली.

1/3

समाधिमंदिर व इतर मंदिरे

श्रीब्रह्मानंदमहाराजांच्या देखरेखीखाली, मार्गदर्शनाखाली समाधिमंदिर बांधून घेण्यात आले. बहुतेक सर्व काम १९१८ साल पर्यंत पूर्ण झाले होते. श्रीब्रह्मानंदमहाराज यांनी १९१८ साली भाद्रपद अमावस्येस देह ठेवला व श्रीआईसाहेब यांचे त्यानंतर बरोबर एक महिन्याने गोंदवले येथे देहावसान झाले. श्री आईसाहेबांचे देहावसान झाल्यानंतर थोड्याच दिवसांत श्रीमहाराजांचा घोडा बत्ताशा याने श्रींचे समाधीपुढे पटांगणात येऊन प्राण सोडला. सज्जनगडला ज्याप्रमाणे खाली समाधी व त्यावर राममंदिर आहे. त्याप्रमाणेच गोंदवल्यास योजना करावी असे श्रीब्रह्मानंदमहाराज यांनी ठरविले. गोशाळेचे प्रतिक म्हणून हे गोपालकृष्णमंदिर बांधले आहे. पं. श्रीमहाभागवत यांनी अत्यंत देखणी अशी श्रीगोपालकृष्णमूर्ती करवून घेतली. तिची स्थापना सन १९२० मध्ये बापूसाहेब साठ्ये यांचे हस्ते करण्यात आली. सन १९३५ चे सुमारास श्रीआईसाहेबांचे मंदिर बांधून तयार झाले. समाधिमंदिराचे सभामंडपास भिंती नव्हत्या.

1/2

नामस्मरण

श्रीमहाराजांना अन्नदान, गोरक्षण, नामस्मरण ह्या तीन गोष्टी आवडत असत. त्यामुळे गोंदवले येथे समाधीसन्निध सद्गुरु आहेतच ह्या भावनेने अखंड नाम चालू ठेवले पाहिजे हा सर्वांचा आग्रह आहे. श्रीसमाधिमंदिरात वेळोवेळी नामजपाचे संकल्प करण्यात आले. काही वेळा गावोगावी जप करून असा संकल्प पूर्ण करण्यात आला, तर काही वेळा समाधिमंदिरात बसून जप करून पूर्ण केला गेला. १९४२साली तेरा कोटी रामनाम जपसंकल्प सोडण्यात आला होता. त्याची पूर्तता १९४३ चे पुण्यतिथीउत्सवात सांगतासमारंभ व संहिता स्वाहाकाराने झाली. १९६० चे गोकुळअष्टमीचे वेळी श्रीक्षेत्र गोंदवले येथे पू. तात्यासाहेब केतकर यांचे प्रेरणेने तेरा कोटी रामनाप जप व गायत्रीपुरश्चरणाचा संकल्प सोडण्यात आला. ही जपसंख्या १९६१ चे उत्सवाचे वेळी पूर्ण झाली. हा जप समाधिमंदिरात बसूनच करण्यात आला. ह्या काळात जवळ जवळ एक वर्षापेक्षा जास्त काळ पू. तात्यासाहेब केतकर गोंदवले येथे स्वतः राहिले. त्यामुळे बरोबर बरीच मंडळी जपात भाग घेण्यास राहिली होती.

1/2

गोरक्षण

श्रीमहाराजांचे गायींवर अतिशय प्रेम होते. ते वारंवार गोशाळेत जाऊन गायींची व्यवस्था नीट होत आहे ना याची खात्री करून घेत. अभ्यंकर, भगवानराव ह्यांना तीच सेवा दिली होती. त्यानंतर गायींची सेवा विश्वनाथबुवा, बसाप्पा ही मंडळी करत. पाठकमास्तर, गणपतराव जोशी इत्यादी मंडळीही गायींचेकडे लक्ष देत. श्रींचे निर्वाणानंतर एकदा मोठा दुष्काळ पडला व गोशाळेतील गायींना कडबा नाही अशी अवस्था झाली. वाहतुकीची साधने नसल्यामुळे दुसरीकडून कडबा आणणे शक्य नव्हते. त्यामुळे त्यावेळी हे गायींचे मोठे खिल्लार पुण्यास आणले. तळेगावजवळ तळवडे येथे गणपतराव दामले यांची जमीन होती, त्यातून कडबा-गवत पुण्यास आणत. शिवाय इतरत्र हिंडून कडबा गोळा करीत.

1/2

उपसंहार

गोंदवले येथे फार मोठ्या प्रमाणावर मंडळी येतात, राहतात, स्वतःचे उद्धाराकरिता समाधीसन्निध नाम घेतात व बाकीचा वेळ पडेल ती सेवा करतात. प्रत्येकजण, अगदी ट्रस्टीही, अत्यंत सेवाभावनेने ह्या यंत्रणेत सहभागी असतात. बाहेरच्या जगात डॉक्टर, प्रोफेसर, इंजिनिअर, मोठे अधिकारी असणारी मंडळीही येथे हलक्यातले हलके काम करण्यास कमीपणा मानत नाहीत. काही सेवेकरी कायम गोंदवल्यास राहून नित्यनैमित्तिक उपासना, कोठी, स्वयंपाकघर वगैरे क्षेत्रात पडेल ती सेवा आपलेपणाने करतात. गुरुगृहीचे सेवाकार्य करण्यात प्रत्येकास आनंदच वाटतो. म्हणूनच एक शतकाहूनही अधिक काळ हे सर्व चक्र व्यवस्थित चालले आहे. हे सर्व श्रीमहाराजांचे सत्तेनेच चालते व ते कधीही कमी पडू देणार नाहीत अशी प्रत्येकाची श्रद्धा आहे. त्यामुळे गोंदवले हे जागृत स्थान असल्याचा आजवरचा अनुभव आहे. काळानुरूप बाह्यांगी बदल केल्यावाचून गत्यंतर नाही. पण तो बदल करूनदेखील हे स्थान जागृत ठेवणे हे आपल्या नाम निष्ठेत आहे. श्रीमहाराजांची उपासना यथास्थित चालू ठेवली, पुष्कळ माणसांनी पुष्कळ नामस्मरण केले आणि प्रेमाने अन्नदान केले तर महाराजांच्या सत्तेची प्रचिती पदोपदी येईल यात शंका नाही.